Powstanie styczniowe – największe polskie powstanie narodowe przeciwko Imperium Rosyjskiemu, które wybuchło 22 stycznia 1863 r. w Królestwie Polskim i 1 lutego 1863 r. na Litwie. Trwało do jesieni 1864 r. Objęło tereny Królestwa Polskiego, Litwy, Białorusi i w mniejszym stopniu Ukrainy; poparła je także ludność polska z zaborów pruskiego i austriackiego. Powstanie miało charakter wojny partyzanckiej, w której stoczono ok. 1200 bitew i potyczek. Przez oddziały powstania styczniowego przewinęło się około 200 000 ludzi.
Mimo początkowych sukcesów zakończyło się klęską powstańców, z których kilkadziesiąt tysięcy poległo w walkach, blisko 1 tys. zostało straconych, ok. 38 tys. skazano na katorgę lub zesłano na Syberię, a ok. 10 tys. wyemigrowało. Był to najdłuższy zryw niepodległościowy w epoce porozbiorowej, który odcisnął się silnie na ówczesnych stosunkach międzynarodowych, spowodował ogromny przełom społeczny i ideowy w dziejach narodowych oraz wywarł wielki wpływ na kształtowanie się świadomości narodowej mas ludowych, a także postaw i programów politycznych przed 1918 r.
Na terenie Sulejowskiego Parku Krajobrazowego działały oddziały powstańcze pod dowództwem m.in.: Antoniego Jeziorańskiego, liczący w najlepszym okresie 466 strzelców, 197 kawalerzystów i 885 kosynierów; oddział Józefa Oxińskiego, liczący około 1000 żołnierzy, oraz oddziały Teodora Cieszkowskiego i kilka mniejszych.
Do największych potyczek doszło pod Bąkową Górą, Młynkami Plebejskimi koło Ręczna oraz Trzepnicą i Skotnikami.
Miejsca Pamięci Powstańców Styczniowych na terenie Sulejowskiego Parku Krajobrazowego:
- Lubiaszów (gm. Wolbórz) – na skraju lasu rośnie sosna (około 230-letnia) z krzyżem upamiętniającym miejsce kaźni 4 powstańców styczniowych.
- Bąkowa Góra (gm. Ręczno) – mogiła zbiorowa na cmentarzu rzymskokatolickim dwóch powstańców walczących pod dowództwem por. Rudzkiego: Tomasza Głogowskiego i Jana Piekarskiego, poległych 11 października 1863 r. w bi.
- Ręczno – na cmentarzu rzymskokatolickim znajduje się mogiła zbiorowa 5 nieznanych powstańców poległych w bitwie na Młynkach Plebejskich nieopodal Ręczna 2 lutego 1864 roku. Znajduje się tu także mogiła weterana z 1863 roku, Stanisława Okszy-Strzeleckiego.
- Rożenek (gm. Aleksandrów) – mogiła zbiorowa nieznanych powstańców styczniowych nad rzeką Czarną.
- Golesze (gm. Wolbórz) – mogiła powstańca styczniowego znajdująca się przy starej drodze między majątkami ziemskimi w Goleszach i Modrzewku.
- Sieczka – nieopodal miejscowości, w pobliskim lesie, znajduje się mogiła powstańców z oddziału majora Oxińskiego; powstańcy ci w większości zmarli z wycieńczenia i chorób. Na miejscu mogiły stoi kuty krzyż na postumencie z kamieni.
- Skotniki – drewniany krzyż z tablicą objaśniającą przebieg potyczki oddziałów powstańczych pod dowództwem majora Józefa Oxińskiego z oddziałami rosyjskimi pod dowództwem generała Radina. Według wspomnień Oxińskiego: „nad rankiem 30 czerwca 1863 r. podniósłszy znużony oddział wyszedłem z nim ku Przewozowi, gdzie przeszedłszy po kiepskim moście na prawy brzeg Pilicy, stanąłem na chwilowy odpoczynek w Szarbsku (…). Zmęczony i padający mi żołnierz od chwilowego przystanku w Szarbsku dozwolił mi doprowadzić się na kilka kilometrów do Skotnik (…). Strzelanina się zawiązała, moja I kompania strzelców, osłaniająca cofający się oddział w odległości 400 do 500 kroków, ostrzeliwała początkowo kozaków i huzarów w froncie kolumny idących, a następnie piechotę, wspomaganą sypiącą w nas artylerią(…)”.
Tekst i zdjęcia: P. Wypych
